Trước hết, Luật đã quy định cụ thể về các trường hợp Nhà nước thu
hồi đất: (1) Thu hồi đất vì mục đích quốc phòng, an ninh; (2) Thu hồi đất
để phát triển kinh tế-xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng; (3) Thu hồi
đất do vi phạm pháp luật về đất đai; (4) Thu hồi đất do chấm dứt sử
dụng đất theo pháp luật, tự nguyện và do có nguy cơ đe dọa tính mạng
con người.
Đồng thời, Luật cũng thu hẹp hơn các trường hợp Nhà nước thu hồi
đất để phát triển KTXH. Trong đó làm rõ các công trình thuộc thẩm quyền quyết
định chủ trương đầu tư của Quốc hội, Thủ tướng Chính phủ, HĐND cấp tỉnh để
tránh lạm dụng trong quá trình tổ chức thực hiện.
Đối với các dự án đầu tư sử dụng đất không thuộc trường hợp Nhà nước thu
hồi đất mà phù hợp với quy hoạch sử dụng đất thì nhà đầu tư trong nước được nhận
chuyển nhượng, nhận góp vốn, thuê quyền sử dụng đất của tổ chức kinh tế, hộ gia
đình, cá nhân để có đất thực hiện dự án đầu tư như quy định hiện nay.
Bên cạnh đó, Luật mới cũng bổ sung quy định về các trường hợp Nhà nước
trưng dụng đất, thẩm quyền, thời hạn, hiệu lực, hình thức của việc trưng dụng
đất.
Để xử lý tình trạng chậm đưa đất vào sử dụng gây lãng phí đất đai,
Luật Đất đai (sửa đổi) lần này ngoài việc bổ sung quy định cụ thể điều kiện
được Nhà nước giao đất, cho thuê đất để thực hiện dự án đầu tư nhằm sàng
lọc nhà đầu tư kém năng lực còn bổ sung chế tài xử lý về tài chính.
Trong đó, đối với các dự án đã được Nhà nước giao đất, cho thuê đất
nhưng không đưa đất vào sử dụng, chậm đưa đất vào sử dụng thì chủ đầu tư được
tiếp tục chậm sử dụng đất thêm 24 tháng nhưng trong thời gian này chủ đầu tư
phải nộp thêm một khoản tiền tương ứng với mức tiền sử dụng đất, tiền thuê đất
trong thời gian này; sau 24 tháng được chậm tiến độ, nếu vẫn chưa đưa đất vào
sử dụng thì Nhà nước sẽ thu hồi đất và không bồi thường.
Sửa đổi thẩm quyền thu hồi đất để cải cách hành chính khi thực
hiện các dự án theo hướng UBND cấp tỉnh quyết định thu hồi đất đối với trường
hợp khu đất thu hồi có cả tổ chức và hộ gia đình, cá nhân đang sử dụng đất.
Quy định cụ thể trong Luật trình tự, thủ tục thu hồi đất vì mục đích
quốc phòng, an ninh; phát triển KTXH vì lợi ích quốc gia, công cộng theo
hướng tăng cường sự tham gia trực tiếp của nhân dân trong việc đo đạc,
kiểm đếm đất đai, tài sản gắn liền với đất và xây dựng phương án
bồi thường, hỗ trợ và tái định cư; trách nhiệm đối thoại và giải
trình của cơ quan Nhà nước có thẩm quyền khi người dân chưa có ý
kiến đồng thuận.
Bổ sung quy định nguyên tắc, điều kiện, trình tự, thủ tục
thực hiện cưỡng chế thực hiện quyết định kiểm đếm bắt buộc và
thực hiện cưỡng chế quyết định thu hồi đất nhằm tạo điều kiện cho
các địa phương triển khai thực hiện thống nhất.
Đổi mới về công tác bồi thường, hỗ trợ và tái định cư thông qua các quy
định: Giá đất bồi thường được áp dụng giá đất cụ thể do UBND cấp tỉnh quyết
định tại thời điểm quyết định thu hồi đất; điều kiện được bồi thường về đất,
bồi thường chi phí đầu tư vào đất còn lại, bồi thường tài sản gắn liền với đất;
bồi thường khi thu hồi đối với từng loại đất và từng đối tượng cụ thể.
Quy định rõ ràng, cụ thể và quan tâm hơn đến đảm
bảo sinh kế cho người có đất thu hồi thông qua quy định các khoản hỗ trợ khi
Nhà nước thu hồi đất như hỗ trợ ổn định đời sống và sản xuất; hỗ trợ đào tạo,
chuyển đổi nghề và tạo việc làm; hỗ trợ tái định cư đối với trường hợp thu hồi
đất ở mà phải di chuyển chỗ ở và một số khoản hỗ trợ khác.
Quy định trách nhiệm của UBND cấp tỉnh trong việc lập các khu tái định
cư, đảm bảo cơ sở hạ tầng đồng bộ bảo đảm tiêu chuẩn, quy chuẩn xây dựng; phù
hợp với điều kiện, phong tục, tập quán của từng vùng, miền và quyền tham gia
của người dân trong quá trình lập và thực hiện phương án bồi thường, hỗ trợ tái
định cư.
Bổ sung quy định xử lý đối với trường hợp chậm chi trả bồi thường do lỗi
của cơ quan Nhà nước và do lỗi của người có đất thu hồi gây ra để đảm bảo trách
nhiệm của các cơ quan Nhà nước trong thực thi công vụ cũng như tăng cường ý
thức chấp hành pháp luật của nhân dân.
Với các đổi mới trên, Luật Đất đai (sửa đổi) sẽ thiết lập được cơ
chế công khai minh bạch, đảm bảo hài hòa giữa lợi ích của Nhà nước, người sử
dụng đất và nhà đầu tư, góp phần đẩy nhanh tiến độ thực hiện các dự án đầu tư,
ổn định đời sống cho người có đất bị thu hồi, giảm khiếu kiện trong lĩnh vực
đất đai.